کارآفرینان با ایدههای نو و ذهنی خلاق، پیشران اصلی اشتغالزایی و پویایی در جامعه هستند. فرآیند راهاندازی کسبوکار و قدم گذاشتن در مسیر ناهموار بازار کار، ریسک بالایی دارد؛ گاهی کارآفرین با شکست مواجه میشود و گاهی تلاشهای او به خلق کالا، ارائه خدمات نوین و دگرگونی جامعه منجر میگردد.
اما چه چیزی یک فرد را به سمت پذیرش این ریسک بزرگ هدایت میکند؟ مهمترین انگیزه در کارآفرینی، استفاده از خلاقیت برای نوآوری، نیاز به اشتغالزایی (ابتدا برای خود و سپس برای دیگران)، کسب ثروت و در نهایت «احساس مفید بودن» است.
اقتصاد دانشبنیان؛ دنیای جدید، ثروت جدید
دنیای اقتصاد امروز تفاوتهای آشکاری با گذشته دارد. واحدهای سنتی که دیروز بازیگران اصلی بازار بودند، جای خود را به نوآوری، ابداع، خلق محصولات جدید و داراییهای نرمافزاری دادهاند.
- گذشته: ثروتمندان کسانی بودند که منابع مالی فیزیکی بیشتری در اختیار داشتند.
- امروز: ثروتمندترین افراد دنیا کسانی هستند که دانش بیشتری در خلق ثروت و ایدهپردازی دارند.
توسعه اقتصادی امروز بر پایه نوآوری، خلاقیت و دانشمحوری استوار است. در اقتصاد دانشبنیان، قدرت و توانمندی اقتصادی ریشه در آموزههای علمی دارد و ثروتی که بر این پایه ایجاد میشود، ماندگارتر است. کشورهایی که سهم بالایی از تولید علم دارند، از نظر صنعتی توسعهیافتهتر بوده و از اقتدار سیاسی و اقتصادی بالاتری برخوردارند.
دانش و مدیریت، زیربنای نوآوری است. برای تحقق این امر، توسعه مراکز تولید دانش، فناوری و مهارت (بهویژه دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی) یک ضرورت حیاتی است. دانشگاهها باید حامی محققان و جوانان باشند تا نسلی اهل فکر و نوآور پرورش یابد.
پل ارتباطی صنعت و بازار: کارآفرین کیست؟
کارآفرینی یکی از ارکان اصلی اقتصاد دانشبنیان است؛ جایی که کارآفرین نقش پلی میان دانش و صنعت/بازار را ایفا میکند.
ویژگیهای متمایز کارآفرینان
کارآفرینان افرادی استثنایی هستند که به دلیل نبوغ، پشتکار و شجاعت در خلق فرصتهای نو، متمایز میشوند. مهمترین ویژگیهای آنان عبارتند از:
- اعتماد به نفس بالا
- عملگرایی
- فرصتشناسی دقیق
بسیاری از اقتصاددانان معتقدند کارآفرینی یک ویژگی ذاتی محض نیست، بلکه میتوان با آموزش، تفکرِ خلق فرصتهای نو را در میان افراد سازمانها و دانشجویان نهادینه کرد.
کارآفرینی از نگاه نظریهپردازان و تاریخچه آن
واژه کارآفرینی از کلمه فرانسوی “Entrepreneurs” به معنای «متعهد شدن» گرفته شده است. این مفهوم از قرن ۱۶ میلادی مورد توجه اقتصاددانان بوده و تعریف آن در طول زمان تکامل یافته است:
- ریچارد کانتیلون (۱۷۳۰): نخستین اقتصاددانی که این واژه را وارد علم اقتصاد کرد.
- ژان-بتیست سه (۱۸۰۳): فردی که مسئولیت تولید و توزیع فعالیتهای اقتصادی را بر عهده دارد.
- فرانک نایت (۱۹۲۱): کسانی که در شرایط عدم قطعیت تصمیمگیری کرده و پیامدهای کامل آن را شخصاً میپذیرند.
- فلیچه کاسون (۱۹۸۲): متخصصی در زمینه تصمیمگیری عقلایی و هماهنگی منابع کمیاب با تکیه بر قدرت داوری و قضاوت.
- کارلند (۱۹۸۴): فردی که شرکتی را برای سود، رشد و پیشبرد اهداف شخصی تأسیس و مدیریت میکند.
تعریف جامع امروزی: کارآفرینی فرآیند شناسایی فرصتهای اقتصادی و ایجاد کسبوکارهای نوآور و رشدیافته است که در نتیجه آن، کالاها و خدمات جدید به جامعه عرضه شده و اقتصاد به تحرک درمیآید.
انواع کارآفرینی: از سطح فردی تا سازمانی
به طور کلی کارشناسان، کارآفرینی را به دو دسته تقسیم میکنند:
- کارآفرینی فردی: فردی که بر اساس نیاز بازار، نوآوری و ساخت محصول یا خدمت جدیدی را به صورت انفرادی پایهگذاری میکند.
- کارآفرینی سازمانی: نوآوری و خلق ارزش که حاصل تلاش تیمی درون یک سازمان یا شرکت است.
در اقتصاد مبتنی بر دانش، نوآوری فرآیندی پایانناپذیر است. امروزه در شرکتهای نرمافزاری و دارویی پیشرو، ۷۰ تا ۷۵ درصد سود شرکت از طریق سرمایههای فکری و خلاقیت کارکنان حاصل میشود.
نقش کلیدی شرکتهای کوچک و متوسط (SMEs)
بسیاری از کارآفرینان کار خود را با شرکتهای کوچک و متوسط آغاز میکنند. این شرکتها به دلیل انطافپذیری بالا، سهم بسزایی در توسعه صنایع پیشرفته و ایجاد اشتغال دارند. برای مثال، در کشورهای جنوب شرقی آسیا، ۹۵ درصد کل بنگاههای اقتصادی را شرکتهای کوچک و متوسط تشکیل میدهند. دولتهای مدرن با ایجاد پارکهای علم و فناوری و مراکز رشد، بستر رشد این واحدها را تا رسیدن به استقلال کامل فراهم میکنند.
آمار جهانی کارآفرینی: فرصت در برابر ضرورت
بررسیهای جهانی وضعیت اشتغال نشان میدهد از میان ۱.۴ میلیارد نیروی کار (رده سنی ۲۰ تا ۶۴ سال)، حدود ۱۵۰ میلیون نفر (بیش از ۱۰ درصد) درگیر فعالیتهای کارآفرینانه هستند:
- کارآفرینان فرصتمحور (۵۴٪ معادل حدود ۸۰ میلیون نفر): افرادی که با تکیه بر «فرصتهای بازار» کسبوکار مورد علاقه خود را خلق کردهاند (بیشتر در کشورهای توسعهیافته).
- کارآفرینان ضرورتمحور (۴۳٪ معادل حدود ۶۳ میلیون نفر): افرادی که به دلیل «ضرورتها و نیازهای اولیه زندگی» به سراغ کارآفرینی میروند (بیشتر در کشورهای درحالتوسعه).
سایر آمارهای جالب:
- شکست جنسیتی: حدود ۷۰ درصد از کارآفرینان جهان مرد و ۳۰ درصد زن هستند (کشورهایی مانند ایتالیا و نیوزلند استثنائاتی هستند که برابری جنسیتی بیشتری در کارآفرینی دارند).
- توزیع سنی: ۵۵ درصد کارآفرینان در رده سنی ۲۵ تا ۴۴ سال، ۲۳ درصد بین ۱۸ تا ۲۴ سال، و ۲۲ درصد افراد بالای ۴۵ سال هستند.
نگاهی به تاریخچه و وضعیت کارآفرینی در ایران
کشورهای توسعهیافته از اواخر دهه ۱۹۷۰ میلادی و کشورهای درحالتوسعه از اواخر دهه ۱۹۸۰ میلادی توجه جدی به کارآفرینی را آغاز کردند. در ایران، تا پیش از تدوین برنامه سوم توسعه (۱۳۷۹-۱۳۸۳)، جای خالی مقوله کارآفرینی در اسناد بالادستی و محافل دانشگاهی به شدت احساس میشد.
با ورود به دهه ۱۳۸۰ و چالشهای بازار کار و بیکاری، موضوع توسعه کارآفرینی به طور جدی در برنامههای سوم و چهارم توسعه (با تمرکز بر وزارتخانههای علوم، صنایع، بهداشت و…) گنجانده شد.
ضرورت امروز بازار کار ایران
امروز بازار کار ایران با دو ویژگی بارز روبهروست:
- جمعیت جوان
- افزایش چشمگیر سطح تحصیلات دانشگاهی
بنابراین، گسترش فرهنگ کارآفرینی و حمایت همهجانبه نهادهای اقتصادی و اجتماعی از استارتاپها و کسبوکارهای نوآور، تنها راهکار مؤثر برای پیوند دادن این نیروی انسانی خلاق به بدنه اقتصاد و دستیابی به پویایی و شکوفایی ملی است.